"Przekroczenie miary"
I tu może leży tajemnica tego, czemu geniusz poetycki Wiktora Hugo określany jest mianem "nadmiaru", "przekroczenia miary", płodności szokującej. Mylono to często z retoryką i wer-balizmem. A przecież Hugo jak nikt inny umiał znaleźć właściwe słowo dla wyrażenia swojej myśli i swojego czucia. Tyle tylko, że był ostatnim poetą francuskim, który w każdej materii wypowiadał się językiem poezji. A ten język - nie tylko w tym, co jest precyzyjnie określone, ale i w tym, co jest pojęciowo niewyrażalne - poszerzył horyzonty francuskiej poezji drugiej połowy XIX wieku i pierwszych lat XX. Jego następcy mogliby powiedzieć to, co Krasiński mówił o Mickiewiczu: my z niego wszyscy. A zresz-10 tą tak czy inaczej dawali temu wyraz: Baude-
laire i Rimbaud, Mallarmé i Claudel, Apollinaire i Max Jacob. Jest to bowiem poezja "ogromna", poezja totalna, mieszcząca w sobie wszystkie gatunki poetyckie i w zalążku wszystkie możliwości.
Inną obok tej cechą świadomości poetyckiej Wiktora Hugo było to, że potrafiła się ona stale odnawiać. Wielkie zbiory wierszy z okresu wygnania bynajmniej nie zamykają jego poetyckich szlaków. Po powrocie do Francji człowiek blisko siedemdziesięcioletni w kontakcie z nową rzeczywistością umiał wykrzesać w sobie nowe siły twórcze, stanowiące o innych jeszcze akcentach hugoliańskiej poezji. Rzeczywistością tą była wojna francusko-pruska i Komuna Paryska. W zbiorze wierszy Straszliwy rok Hugo wypowiedział cały swój ból widząc Francję sponiewieraną przez najeźdźcę i całą swoją udrękę w obliczu wojny domowej i okrutnych represji burżuazji. Dźwięczy w tych strofach nuta Chłosty, pogłębiona ideowym rozdarciem człowieka, który znowu przekonał się o przeciwstawnych siłach francuskiego społeczeństwa. A jednak - to pięknie ujął Zbigniew Bieńkowski - "pokonanym rewolucjonistom oddał serce, a sprawie, za którą walczyli, swoją wielką poezję".
A potem, jak kiedyś po Chłoście przyszedł czas Kontemplacji, tak po Straszłiwym roku przyszła 11 zaduma nad starością i kręgiem jej spraw. W wierszach Dla moich wnucząt znów zabiło kochające najbliższych serce Wiktora Hugo. Dziadek interesuje się czule światem dziecięcym, światem Jurka i Joasi, tak spontanicznie i żywo odkrywających to, co dzieje się wokół nich. Ta poezja pogodna, dobrotliwa, prosta w wyrazie jest jednocześnie doskonale wystudiowana, ujawniająca jak nigdy dotąd dotknięcie impresjonistycznego pędzla. Jest ona jeszcze jednym dowodem doskonałości słowa, która, spleciona z tematem powszechnym i powszednim, stanowi o randze poety trafiającego do bardzo wielu i przez wielu umiłowanego.
