Wyspa Jersey
Pobyt na wyspie Jersey rozpoczyna coś zupełnie nowego w życiu pisarza i w samym stosunku do niego. Świadczy o tym gejzer natchnień poe-7 tyckich. Najprzód jest to gniew z powodu krwawej rozprawy z republiką i podeptania obywatelskich wolności. Potem przychodzi refleksja historiozoficzna. Chłosta wyraża owe stany ducha i owe sądy. Ta polityczna poezja zawiera całą skalę uczuć gwałtownych, od oburzenia po szyderstwo i cienką ironię, i całą skalę rejestrów poetyckich, od lirycznej wzniosłości po bluźnier-czą inwektywę, od dostojnych aleksandrynów po stylizację piosenki ludowej. Poeta nie traci jednak nadziei. Ponury obraz rzeczywistości rozświetlony zostaje końcowym poematem Lux, w którym poeta-prorck widzi kres ciemności i światło odnowy. Na emigracji poezja hugoliańska nabiera akcentów profetycznych i mesjanistycznych. Lud francuski odprawi pokutę, odrodzi się i poprowadzi inne narody do walki ze złem politycznym i społecznym Rewolucja powszechna jest niezbędną siłą w ustanowieniu nowego ładu.
W Chłoście Hugo szkicuje swoją koncepcję ludzkości odrodzonej, w Kontemplacjach pogłębia ją metafizycznie, w Legendzie wieków ilustruje ją różnymi mitami i wieńczy promiennym obrazem wieku dwudziestego. To wiek bez krzywd społecznych i bez gwałtów politycznych. Wiek przymierza wolnych i braterskich republik. Wiek dostatku i szczęścia jednostki. Naiwny optymizm czy wizjonerstwo? Sądzę, że jedno i drugie. Hugo jest bliski tym wszystkim, którzy 8 wierzą w rozumną działalność ludzką, w postęp
osiągany trudem i znojem, w zdolność człowieka do moralnej i uczuciowej przemiany.
Wspomniałem o funkcji mitologii w Legendzie wieków, tym wielkim fresku o zmaganiu się dobra ze złem poprzez stulecia. Podjęta przez poetę biblijna opowieść o matce-Ewie niech świadczy o intencjach humanisty, przekształcającego okrutny mit grzechu pierworodnego w hymn na cześć kobiety, jej urody, jej przymiotów, jej powołania.
Pobyt na wyspie Jersey, jeszcze przed osiedleniem się na skalistej Guernsey, poruszył w twórcy inną stronę jego poetyckiej osobowości. To struna filozoficzna, która wydała całe symfonie poezji refleksyjnej. Podróż w nocy stanowi drobną próbkę tego, czym są takie poematy jak Usta ciemności, Bóg, Zagłada szatana. Hugo zadaje w nich pytania podstawowe o sens ludzkiej egzystencji. Poeta stara się ukazać człowieka w jego związkach z przyrodą i kosmosem. Refleksja myśliciela grawituje między biegunem zachwycenia światem a biegunem przerażenia. Hugo zbyt jest człowiekiem biologicznym, by nie urzekały go barwy i uciechy świata zewnętrznego. Lecz także jest ogromnie wrażliwy na to, co w łosie ludzkim jest straszne i co w duszy ludzkiej jest złe. Świadomość śmierci budzi grozę w człowieku. Dwoistość natury ludzkiej ciągnie go wzwyż i w 9 dół. Otóż Hugo sięga swoją poezją do samego dna istoty ludzkiej, do tego, co w niej nieznane i tajemne. Pochyla się nad tą otchłanią, aby znaleźć w niej prawidłowość właściwą naturze i społeczeństwu. Jest nią odwieczna walka między złem a dobrem, zwierzęcością a anielskością, podświadomością a rozumnością, ciemnością a światłem Bóg, absolut, ideał, doskonałość - termin nie ma tu większego znaczenia - jest u kresu tej drogi. A odtwarza ją poeta wybrany, obdarzony władzą intuicyjną, sięgającą do tego, co jest "nadnatura-lizmem". Hugo buduje cały system filozoficzny, który ma dać pojęcie o tym ustawicznym ruchu naprzód człowieka, ludzkości i wszechświata.
