Wygnanie
Hugo początkowo z rzadka opuszczał swoje miejsce wygnania, które od 1859 było już dobrowolne. Potem bywał w Belgii (1861, 1862, 1863, 1869), w Niemczech (1863, 1864, 1865), w Luksemburgu (1865), w Holandii (1861, 1867), w Szwajcarii (1869, kongres pokoju). W 1868 umarła żona pisarza.
Wkrótce po wybuchu wojny francusko-pruskiej Hugo udał się do Belgii, a zaraz po ogłoszeniu republiki wrócił do kraju (5 IX 1870). W Paryżu został owacyjnie powitany w imieniu ludu paryskiego przez mera IX Okręgu Miejskiego. Publikacja Chłosty odniosła duży sukces. Wybrany 8 lutego 1871 deputowanym do Zgromadzenia, pojechał do Bordeaux, by wziąć udział w obradach, lecz wkrótce (8 III) zrzekł się mandatu poselskiego, którego piastowanie wydało mu się bezcelowe.
W pierwszym dniu władzy Komuny pisarz był w Paryżu, gdzie brał udział w pogrzebie swojego syna Karola. Niebawem wyjechał do Brukseli, skąd śledził bieg wy-116 padków politycznych. Hugo głęboko bolał nad wybu-
chem wojny domowej, ganił terror Komuny, lecz stanął w obronie pokonanych komunardów z chwilą upadku rewolucji. Z tego powodu został wysiedlony z Belgii z końcem maja. Przebywał kilka miesięcy w Luksemburgu, jesienią powrócił do Paryża. Był gwałtownie atakowany przez prawicę za swoje stanowisko w sprawie Komuny. W początku 1872 po raz drugi poniósł porażkę w wyborach do Zgromadzenia. W kwietniu ogłosił zbiór wierszy Straszliwy rok, świadectwo przeżyć pamiętnych miesięcy: sierpień 1870 - lipiec 1871.
Stał. m miejscem pobytu pisarza był odtąd Paryż, aczkolwiek jeszcze kiilka razy odwedził Hauteville House. Hugo troskliwie opiekował się swoimi wnukami, Jerzym i Joanną, dziećmi Karola. W 1873 spotkał go nowy cios: umarł drugi syn poety, Franciszek Wiktor.
Działalność polityczna pisarza wzmogła się, gdy został wybrany w styczniu 1876 senatorem. Trzykrotnie występował w obronie komunardów opowiadając się za całkowitą amnestią (1876, 1879, 1880). W 1878 przewodniczył międzynarodowemu kongresowi pisarzy w Paryżu.
Hugo nie ustawał też w pracy literackiej. Ogłosił w 1874 powieść z czasów Rewolucji Francuskiej Rok 93, w 1877 drugą serię Legendy wieków i wiersze Dla moich wnucząt, w 1881 wiersze Cztery strony ducha, w 1883 trzecią serię Legendy wieków, a ponadto szereg innych poematów, rozpoczętych jeszcze w czasie wygnania, a teraz ukończonych. Wiele wierszy pozostawił jednak w rękopisach, których wydaniem zajęli się wykonawcy te-117 stamentu. 27 lutego 1881 z okazji rozpoczęcia osiemdziesiątego roku życia ludność Paryża zgotowała pisarzowi entuzjastyczną owację przed jego domem przy avenue d'Eylau (dziś avenue Victor-Hugo).
Wiktor Hugo zmarł po krótkiej chorobie 22 maja 1885 roku. W testamencie napisał: "Nie chcę nabożeństw w żadnym kościele, proszę wszystkie dusze o modlitwę. Wierzę w Boga". Pogrzeb był narodowy i świecki. Wiktor Hugo, odprowadzony przez niezliczone tłumy, został pochowany w Panteonie.
Ważniejsze wydania pośmiertne: Théâtre en liberté (Teatr na wolności, 1886), La Fin de Satan (Zagłada szatana, 1886), Toute la lyre (Cała lira, 1888, 1893), Dieu (Bóg, 1891), Les Années funestes (Złowieszcze lata, 1898), Derniere gerbe (Ostatnia wiązka, 1902), Choses vues (Rzeczy widziane, 1887, 1899), Postscriptum de ma vie (Postscriptum mojego życia, 1901), Océan, Tas de pierres (Ocean, Stos kamieni, 1942).
W latach 1967-1970 ukazała się chronologiczna edycja Dzieł wszystkich Wiktora Hugo w 18 tomach pod kierunkiem Jean Massin (Club français du Livre, przedruk 1969-1972).
